Lichtvervuiling in de schijnwerpers
Lichtvervuiling is een factor van verstoring van de biodiversiteit die nogal onbekend is. Om dit fenomeen beter te begrijpen, hebben we Thérèse Torrekens geïnterviewd, projectmanager bij Espace Environnement vzw, een partnerorganisatie van het Europese project Lunéfil. Dit project, gefinancierd door Interreg, heeft als doel territoriale actoren te helpen streven naar meer lichtsoberheid door het behoud van de biodiversiteit en het noodzakelijke gebruik van stadsverlichting te combineren.
De problematiek van lichtvervuiling en de impact ervan op ecosystemen
[PlantC]: « We horen steeds vaker over de impact van lichtvervuiling. Kunt u ons uitleggen wat dit fenomeen inhoudt en wat de effecten ervan zijn op ecosystemen? ? »
[Thérèse Torrekens]: « Lichtvervuiling is een relatief recent concept, maar de impact ervan wordt steeds meer erkend. Astronomen hadden het er al in de jaren 70 over en benadrukten dat de lichtkransen de waarnemingen van de hemel hinderden. In de jaren 90 vestigden ecologen de aandacht op dit fenomeen, met name op de effecten ervan op de natuurlijke ritmes van ecosystemen.
De definitie die ik aanhoud, is: “de overmaat aan kunstlicht die de cycli van het natuurlijke licht (dagelijks en seizoensgebonden) aantast en de nachtelijke component van het milieu verandert“.
Deze impact op de biodiversiteit is nog te weinig gedocumenteerd, maar we weten dat deze grotendeels negatief is, vooral omdat ongeveer 28% van de gewervelde dieren en 60% van de ongewervelde dieren grotendeels of volledig ’s nachts leven. Deze soorten hebben zich aangepast aan deze nachtelijke omgeving om zich te voeden, te communiceren of zich voort te planten. Neem bijvoorbeeld vleermuizen, die echolocatie gebruiken om zich in het donker te oriënteren, of vuurvliegjes, die licht uitstralen om partners aan te trekken. Kunstlicht heeft een impact op deze soorten: direct of trapsgewijs, met veranderingen in het evenwicht van ecosystemen.
Kunstlicht kan zeer uiteenlopende effecten hebben: het trekt bepaalde soorten aan, zoals insecten rond een lantaarnpaal (wat we positief fototactisme noemen), maar andere, zoals uilen of bepaalde vleermuizen, kunnen hinder ondervinden van het licht (negatief fototactisme). Hun leefgebied wordt kleiner of ze worden gestoord in hun bewegingen. Zoals een weg een fysieke barrière kan vormen die de bewegingsmogelijkheden van een soort beperkt, kan licht fungeren als een ontastbare barrière die het ecologische netwerk van een gebied verkleint. We spreken van fragmentatie van habitats. Deze ontregeling verstoort ook de relaties tussen prooi en roofdier, waardoor soms bepaalde soorten worden bevoordeeld ten koste van andere.
Ook in termen van impact op de biodiversiteit kunnen we de desynchronisatie van biologische ritmes noemen, met name vogels die hun nachtelijke activiteiten verlengen. Met name merels die ’s nachts in de stad blijven zingen. Bepaalde nachtelijke soorten, zoals nachtvlinders, zijn belangrijke bestuivers. Als deze vlinders worden aangetrokken door kunstmatige lichtbronnen, kan dit hun vermogen om bloemen te bestuiven verstoren, waardoor een bestuivingstekort ontstaat, met indirecte gevolgen voor de fauna en flora overdag.
De dag heeft uiteindelijk veel te danken aan de nacht! »
De impact van lichtvervuiling op de menselijke gezondheid
[PlantC]:« En hoe zit het met de effecten van lichtvervuiling op de menselijke gezondheid? Is dat wetenschappelijk gedocumenteerd? »
[Thérèse Torrekens]: «Ja, kunstlicht heeft een reële impact op de menselijke gezondheid. Het remt de productie van melatonine, een belangrijk hormoon bij de regulatie van biologische ritmes, zoals de slaapcyclus. Dit verstoort onze slaapgewoonten en kan ook ons immuunsysteem aantasten. Naast het biologische aspect is er ook een meer subjectieve dimensie van welzijn: hoe we de nachtelijke omgeving ervaren, onze levenskwaliteit in een te (of te weinig) verlichte omgeving.
Het goede nieuws is dat lichtvervuiling niet blijvend is. Het verdwijnt zodra we de bronnen ervan elimineren. Dit is trouwens het doel van het Lunéfil-project: lokale actoren helpen deze vervuiling te verminderen met behoud van de behoeften van stadsverlichting. »
Het Lunéfil-project
[PlantC] :« Kunt u ons wat meer vertellen over het Lunéfil-project, de doelstellingen en de doelgroepen die het bereikt? »
[Thérèse Torrekens]: “Lunéfil profiteert van het financieringsprogramma Interreg en betreft de regio van de grensoverschrijdende Samber. Dit project brengt verschillende Belgische en Franse partners samen: UCLouvain, het Regionaal Natuurpark van Avesnois, Espaces Environnement, Agence de Développement et d’Urbanisme Sambre-Avesnois Hainaut Thiérache, de Communauté d’Agglomération Maubeuge Val de Sambre (F) en IGRETEC Charleroi Métropole.
Samen zetten we ons in voor het aannemen van meer sobere en milieuvriendelijke verlichtingspraktijken. De belangrijkste doelstellingen zijn het ontwikkelen van een gemeenschappelijke verlichtingsstrategie, aangepast aan de uitdagingen van de biodiversiteit, en het sensibiliseren van de lokale actoren door middel van trainingen en evenementen. We testen ook innovatieve en experimentele technologieën om voorbeelden van goede praktijken te creëren, met name efficiëntere verlichtingssystemen die minder storend zijn voor de fauna. Het project maakt deel uit van een participatieve aanpak, waarbij alle actoren – inclusief de inwoners – betrokken zijn. En we kunnen al zien dat, hoewel de energiecrisis sommige gemeenten heeft gedwongen hun verlichting te herzien, sommigen aarzelen om terug te keren. Het is een uitdaging, maar het is ook een kans. »
Advies voor bedrijven
[PlantC]: «Heeft u advies voor bedrijven die zich afvragen hoe ze dit probleem kunnen aanpakken? »
[Thérèse Torrekens]: “Het doel is niet om alle verlichting te verwijderen, maar eerder om beter te verlichten, op basis van de werkelijke behoeften. Het is essentieel om de juiste vragen te stellen: Waarom bepaalde plaatsen ’s nachts verlichten? Is het echt nodig om commerciële borden de hele nacht aan te laten staan?
Openbare verlichting wordt vaak gerechtvaardigd door veiligheidsredenen, maar het is nuttig om de werkelijke meerwaarde ervan te onderzoeken in het licht van de impact ervan. De verbanden tussen verlichting en een daling van de criminaliteit of inbraken zijn niet duidelijk vastgesteld en alternatieven zoals bewegingsdetectoren kunnen soms geschikter zijn. Op het gebied van de verkeersveiligheid worden de effecten van verlichting nog steeds besproken, waarbij sommige studies suggereren dat het kan leiden tot snelheidsovertredingen op snelwegen.
Als verlichting nodig is, moet u het licht richten op de grond in plaats van het naar de hemel of naar de buren te sturen. Er zijn indicatoren zoals de ULOR-index waarmee de hoeveelheid licht die naar de hemel wordt gericht, kan worden gekwantificeerd. Het is ook belangrijk om de verlichtingsduur te verkorten: moeten lichten meer dan een uur na sluitingstijd van de kantoren aan blijven staan? Bewegingsdetectiesystemen of aangepaste tijdschema’s kunnen helpen het verbruik te verminderen en tegelijkertijd een beheersbare impact op de biodiversiteit te hebben.
De keuze van de kleurtemperatuur is ook cruciaal: het geven van de voorkeur aan warmere lichten is een milieuvriendelijkere optie voor de nachtelijke omgeving. En natuurlijk hebben bedrijven de macht om hun werknemers bewust te maken: dit potentiële impact door “zwermgedrag” mag niet worden verwaarloosd.
Bedrijven kunnen ook bepaalde kansen grijpen, zoals bij de renovatie van hun infrastructuur of de installatie van nieuwe verlichting. Het rebound-effect moet worden vermeden: vermijd het vermenigvuldigen van lichtpunten onder het voorwendsel dat LED’s minder energie verbruiken. Elke gelegenheid moet worden aangegrepen om de verlichting aan te passen om de energierekening te beperken, de biodiversiteit te behouden en onze gezondheid te verbeteren. »
Voor meer informatie over Lunéfil, raadpleeg hun website of hun publicaties.
