Boomgaarden vormen een echte bron van biodiversiteit. PlantC wil op haar schaal een conservatoire boomgaard in de buurt van Soumagne beschermen en promoten. Maar eerst even terug naar het concept van een conservatoire boomgaard…
Fruitrassen: een eeuwenoude erfenis
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog telde België nog meer dan 70.000 hectare hoogstamboomgaarden, voornamelijk met appel- en perenbomen, maar ook met pruimen en kersen. Ze zijn het resultaat van een rijke en gevarieerde rassenkeuze, geërfd uit de 18e en 19e eeuw. België was in dit opzicht een dynamische regio en zelfs de historische bakermat van de perenrassen. De hoogstamboomgaarden lagen rond de dorpskernen, in weilanden die meestal door vee werden begraasd. Het enten van bomen was toen een algemeen gebruik. Beheerst door een overwegend agrarische bevolking en de biodiversiteit profiteert ervan.
Een hoogstamboomgaard biedt een waardevolle habitatstructuur voor tal van ongewervelde en gewervelde diersoorten, zoals bepaalde vogels: boomklevers, mezen, spechten, uilen en andere roofvogels. De vruchten, die nooit voor 100% worden geoogst, komen velen van hen ten goede. Terwijl de oude bomen tal van nestmogelijkheden bieden.
In de context van het einde van de Tweede Wereldoorlog is het tijd om de productiviteit te verbeteren en de rantsoenering en het risico op hongersnood in te dammen. De landbouw slaat dan de weg in van intensivering en specialisatie. De herverkaveling, aanpassing van de percelen aan de mechanisatie, had een massale ontworteling tot gevolg, die overigens werd gesubsidieerd, van heggen en bomen. Het rooien van hoogstammen wordt gefinancierd om de productie te saneren en te normaliseren. Op fruitteeltniveau komt deze periode overeen met een zeer grote verarming van ons eeuwenoude fruitrassenpatrimonium. De laagstammige fruitteelt, productiever en veeleisender qua inputs, werd dominant en berustte op enkele bekende rassen, nog steeds de koninginnen van onze supermarkten. Het gevolg van biodiversiteit die gebonden is aan hoogstamboomgaarden heeft in deze periode waarschijnlijk ook een duidelijke achteruitgang gekend.
Een inspanning voor behoud
Om de pure en eenvoudige verdwijning van dit erfgoed te voorkomen, is het Waals Centrum voor Agronomisch Onderzoek (CRA-W) meer dan 30 jaar geleden begonnen met een formidabel conserveringsprogramma. Vertrekkend vanuit voornamelijk particuliere tuinen, zijn er maar liefst 3500 fruitrassen bewaard gebleven in de collectie van het CRA-w.
Om bij te dragen aan deze beschermingsinspanning heeft een netwerk van zogenaamde ‘conservatoire’ boomgaarden zich over het grondgebied verspreid om de rassen te dupliceren. De conservatoire boomgaarden bestaan voor meer dan 60% uit rassen die vandaag de dag in geen enkele catalogus van boomkwekers voorkomen, rechtstreeks geërfd uit ons verleden. De uitdaging is ook om de historische rassen zeer lokaal te herintroduceren.
Oude genetica om de onzekerheden van de toekomst het hoofd te bieden
Is het niet paradoxaal om te bedenken dat oude genetica ons kan helpen onze landbouw aan te passen aan de mondiale veranderingen? Het klimaat van de 18e en 19e eeuw heeft immers in grote mate bijgedragen aan de selectie van fruitrassen.
Een van de eerste tegenargumenten is het benadrukken van de tolerantie van hoogstambomen voor ziekten. De veredelaars van rassen hebben van nature geen fytosanitaire bestrijdingsmiddelen, zoals nu het geval is. Deze eigenschap maakt de exploitatie van boomgaarden met ‘nulbehandeling’ mogelijk. De hoogstammen zijn bovendien krachtiger en hun krachtige beworteling maakt ze beter bestand tegen klimaatschommelingen. Er is dan een intrinsiek belang bij hun rijke diversiteit: de fruitdiversiteit vormt een rijk genetisch erfgoed dat kan worden ingezet tegen de weinige laagstamrassen. De diversificatie van de rassen binnen eenzelfde boomgaard maakt het mogelijk de bloei te spreiden. Zo is de boomgaard minder gevoelig voor klimaatschommelingen (late vorst, hagel,…).
De recente herinvoering van hoogstamboomgaarden maakt het mogelijk om concreet de achteruitgang van de biodiversiteit op het platteland te bestrijden. Het maakt ook het behouden van een lokale productie mogelijk die economisch kan worden benut. Er ontstaat een nieuw ondernemersweefsel rond het ecosysteem van de boomgaard (persen, plukkers, tafelfruit, enz.). Dit maakt het mogelijk de fruitproductie te heroverwegen als een landbouwdiversificatie, in plaats van een moeilijk toegankelijke specialisatie.
Vandaag zijn we er trots op te kunnen bijdragen aan de creatie van een conservatoire boomgaard
In het Land van Herve, een van de hoogtepunten van onze fruitteelt, verenigen verschillende actoren zich om een conservatoire boomgaard van 87 bomen te creëren!
Een project van Frédérique en de familie Colyn.
PlantC wil u graag laten kennismaken met dit prachtige project, voor ons erfgoed, de veerkracht van onze biodiversiteit en de plattelandseconomie!
